Home

Acara bölgesindeki ( güneybatı Gürcistan) Laz  halkının geleneksel botanik bilgisinin korunması

Özet

Laz halkının Gürcistan’daki son yaşam alanlarından biri olan Acara bölgesi dünyanın 234 bitki çeşitlilik merkezinden biridir. Fakat bu değerli potansiyeli keşfetmek ve ondan faydalanmak için yapılan sistemetik araştırma çok azdır. Diğer yandan bu alan giderek artan biyoçeşitlilik ve kültürel çeşitlilik tehdidi altındadır. Bu projenin amacı Laz halkı, lazca ve lazların bitki kullanımları arasındaki ilişkiyi tanımlamak ve bunu gelecek nesillere aktarmaktır. Bu amaca ulaşmak için, Laz halkının etnobotanik veribankası oluşturulacak, örnek bir etnobotanik halk herbaryumu oluşturulacak ve okullarda öğrenciler için etnobotanik eğitim çalıştayları düzenlenecek.

 

Projenin Kökeni

Güneybatı Gürcistan, dünyadaki 25 biyoçeşitlilik sıcak noktasından biridir. (Myers et al. 2000). Ayrıca  tarım bitkilerinin yerel ırkları, cinsleri ve hatta endemic türleri açısından da büyük bir çeşitliliğe sahiptir. (Akhalkatsi et al. 2010) Gürcistan’da Laz halkının en yoğun yaşam alanlarından biri olan Acara bölgesi zengin bitki çeşitliliğine sahiptir. Dmitrieva’nın çalışmaları (Manvelidze, Eminağaoğlu, Memiadze & Kharazishvili, 2009’da belirtilen) bölgede 1800 den fazla bitki türünün bulunduğunu göstermektedir. Bu bitkilerin bir çoğu yiyecek, ilaç, yakacak, hayvan yemi yada el sanatı ürün olarak kullanılmaktadır. Bu bitkilerin bazı bölgelerdeki tıbbi kullanımlarıyla ilgili bazı araştırmalar bulunsa da (Keloglu & Varshanidze, 2013),  Lazların yaşadığı bölgelerdeki tüm kullanım alanlarını keşfetmek ve değerlendirmek için yapılan düzenli bilimsel çalışma bulunmamaktadır.

Diğer yandan Çoruh Nehri üzerinde yapılan hidroelektirik santraller, devasa yapı projeleri ve atık probleminden dolayi Çoruh deltasının ekosistemini tehdit altindadir. Bunlara ek olarak ithal tarım ürünleri  çok eski yerel tarım ürünü cinslerinin genetic erozyonuna neden olarak tarımsal biyoçeşitliliği azaltmaktadır (Akhalkatsi et al. 2010).

Ayrıca şehirlere artan göç ve nesiller arasında azalan iletişim geleneksel bilginin ve uygulamaların kaybına sebep olmaktadır. Tüm bunlar biyokültürel çeşitliliği tehdit etmektedir.

Kaynakça:

-Myers, N., R. A. Mittermeier, C. G. Mittermeier, G. A. B. da Fonseca, and J. Kent. 2000. Biodiversity hotspots for conservation priorities.Nature 403, 853-858 

-Akhalkatsi, M., Ekhvaia, J., Mosulishvili, M., Nakhutsrishvili, G., Abdaladze, O. & Batsatsashvili, K. (2010). Reasons and processes leading to the erosion of crop genetic diversity in mountainous regions of Georgia. Mountain Research and Development, Vol.30, No.3, (August 2010), pp.304-310. ISSN: 0276-4741.

-Keloglu G.,& Varshanidze N., (2013).  Das Goldene Vlies und seine Volksmedizin: Heilpflanzen und Heilkunde in Georgien, Geest-Verlag

-Manvelidze Z., Eminağaoğlu Ö, Memiadze N., & Kharazishvili D. 2009 Species Diversity and Conservation Priorities for Endemic Plants of Georgian-Turkish Transboundary Zone in the West Lesser Caucasus Corridor.   In Zazanashvili, N. and Mallon, D. (Editors) 2009. Status and Protection of Globally Threatened Species in the Caucasus. Tbilisi: CEPF, WWF. Contour Ltd., 232 pp. ISBN 978-9941-0-2203-6

Çalışmanın katkısı

Öncelikli olarak bu proje bilimsel litaratürde çok nadir olan Laz halkının geleneksel bitki bilgisine hatırısayılır güncel bilgiler ekleyecektir. Bu, hem farklı disiplinlerden araştırmacıların ileriki çalışmalarını kolaylaştıracak hem de yerel yöneticilerin kararlarında etkin rol oynayacaktır.

İkinci olarak bu proje Lazların geleneksel bilgisinin ve dilinin hem toplum içerisinde hem de dışarısında yayılımını sağlayacak bu da bu bilginin hatırlanmasını ve kullanımının artmasını olanaklı kılacaktır. Özellikle, buğday, arpa, çavdar, yulaf, darı, italyan darısı gibi yerel tahıl ürünlerinin ve burçak, bezelye, mercimek, nohut, alfalfa, keten gibi  yerel baklagillerin çok eski cinslerinin üretimine yönelik farkındalık artışı bu cinslerin genetic erozyonunu azalmasını yavaşlatacaktır. Bu bilgi belki de gelecekte Laz halkının bu doğal ve tarımsal ürünlerinden gekir elde etmeleri için fırsatlar yaratacaktır. Tüm bunlar geleneksel yaşam tarzının korunmasına katkı sağlayacaktır. Geleneksel bilginin yayılması ve günlük hayatta kullanımının artması doğa dostu etkinlikleri arttırarak doğaya zarar veren uygulamaların  azalmasını sağlayacaktır.

Son olarak halk herbaryumu ve okullardaki etnobotani eğitimleri geleneksel bitki bilgisinin genç nesiller arasında canlı tutulmasını sağlayarak doğa sevgisinin ve biyoçeşitliliğin korunmasının sürdürülebilir olmasını sağlayacaktır.

Özetle bu projeyle Laz halkı, lazca ve lazların bitki kullanımları arasındaki ilişki tanımlanacak ve gelecek nesillere aktarılamasına katkı sağlanacaktır. Doğal ve kültürel değerlere olan farkındalık artacaktır. Sonuç olarak bölgedeki biyokültürel çeşitliliğin korunmasına katkı sağlayacaktır.

Sonuçlar

1.Acara bölgesindeki Lazların etnobotanik veritabanı 3 dilde oluşturulacak (Lazca-Gürcüce-İngilizce).

Bu veritabanı alanın biyoçeşitlilik ve tarımsal çeşitlilik bilgisine katkı sağlayacak ve halkın ve yöneticilerin bu alana olan farkındalığını arttıracak. Bunun dışında farklı disiplinlerden (botani, etnobotani, tıbbi antropoloji, ormancılık vb..) öğrencilerin ve araştırmacıların koruma çalışmalarında bitkileri tanımlamalarını kolaylaştıracak bir kaynak olacak.

2.Örnek bir etnobotani halk herbaryumu kurulacak.

Herbaryum, örnekleri üzerinde araştırma yapılan bitkilerin sistematik bilgilerini güvence altına alacak ve halk arasındaki kullanım alanları ile ilgili önemli belgeler olacak.

Etnobotani herbaryumu biyokültürel çeşitliliğin korunması için gerekli olan toplumun doğayla olan bağlarını güçlendirecek. Hebaryum, toplumun bitki kaynaklarına olan ihtiyaçlarını açıkça tanımlamak için yardımcı olacak, böylece belli arazi parçalarına ulaşımlarının devamlılığının saptanmasını ya da yiyecek elde etmek için başvurulan alternatif bitki toplayıcılığı yönteminin belirlenmesini sağlayacaktır. 

4.Okullarda ve halk herbaryumunda öğrenciler için etnobotani eğitim çalıştayları düzenlenecek.

Değer yargılarında temel bir değişime ihtiyacımız var. Bu değişim genç beyinlerde başlamalı. Öğrencilerin bitki ve kültür çeşitliliğine olan meraklarını ve ilgilerini uyandırmak için okullarla iletişime geçip etnobotani bilimini tanıtacağız. Bu, geleneksel bitki bilgisinin nesiller arası aktarımına katkı sağlayarak doğa koruma çalışmalarına olan farkındalığı arttıracaktır.

Faaliyetler ve yöntemler

Faaliyetler Zaman
Kaynakça taraması Şubat 2015
Proje web sayfasının kurulması Şubat 2015
Yerel halk ve yöneticilerle toplantı Mart 2015
Botanik arazi çalışması Mart 2015-Mart 2016
Yerel halk ve yerel satıcılarla görüşmeler Mart 2015-Mart 2016
Etnobotanik veritabanının kurulması Mart 2015-Mart 2016
Etnobotanik kitapçığının hazırlanması Ağustos-Ekim 2015
Okullarda çalıştaylar Haziran & Ekim 2015,  Nisan 2016
Halk herbaryumuna ve batum botanik bahçesine gezi Haziran & Ekim 2015,  Nisan 2016
Halk herbaryumunun kurulması Haziran 2015-2016 Mayıs

 

Temel Faaliyetler:

Kaynakça Taraması

Alanda daha önce yapılmış botanik, geleneksel tarım ve kültürel araştırmalar kitaplardan, makalelerden, belgesellerden, herbaryumlardan ve müzelerden taranacak.

Botanik arazi çalışması

Seçilen alanalar Mart-Aralık ayları arasında ziyaret edilecek ve halk tarafından tanınan ve olası kullanılabilir bitkiler toplanılacak, gazetelerde kurutulacak, taksonomik ve etnobotanik bilgileri arazi defterine not edilecek , bitkiler düzenlenecek, preslenip kurutulacak, bilgilerini içeren etiketleri üzerlerine yapıştırılacak ve herbaryum için saklanacak.

Yerel halktan veri toplanması

Özellikle geleneksel şifacılar ve kadınlar ziyaret edilecek ve açık uçlu bireysel görüşmeler yapılacak ve sözlü tarih kayıtları tutulacak. Bunun yanında yereldeki insanlarla birlikte yaşayarak katılımcı gözlemcilik gerçekleştirilecek. Görüşülen kişinin istediğine bağlı olarak, ses kaydı, video kaydı yapılacak ya da sadec not alınacak. Toplanan ya da yetiştirilen bitkilerin yerel isimleri, kimin nerden topladığı/yetiştirdiği, yaygın kullanım alanları, hangi kısmının kullanıldığı ve kullanımının nasıl yapıldığıyla ilgili bilgiler kaydedilecek. Olası bitkiler gösterilerek görüşülen kişinin daha kolay hatırlaması ve daha çok bilgi alınması sağlanacak.

Yerel marketler, pazarlar ve bitkisel ilaç şirketlerinden bilgi toplanması

Yerel marketler, pazarlar ve bitkisel ilaç şirketleri ziyaret edilecek ve doğal ve tarımsal bitkiler ya da bitki ürünleri satanlarla açık uçlu görüşmeler yapılacak. Görüşülen kişinin istediğine bağlı olarak, ses kaydı, video kaydı yapılacak ya da sadece not alınacak. Toplanan ve yetiştirilen bitkilerin yerel isimleri, kimin nerden topladığı/yetiştirdiği, yaygın kullanım alanları, hangi kısmının kullanıldığı ve kullanımının nasıl yapıldığıyla ilgili bilgiler kaydedilecek. Olası bitkiler gösterilerek görüşülen kişinin daha kolay hatırlaması ve daha çok bilgi alınması sağlanacak

Halk herbaryumunun kurulması

Yerel yöneticilere ve köydekı yetkililere halk herbaryumu için bir mekan sağlamaları ricasında bulunulacak. Kullanılabilir bitkilerin ve etnobotanik kaynaklarının (kitap,dergi, CD, poster ) sergilenmesi için bir okul ya da toplum merkezinin ayarlanmasına çalışılacak. Bitki örnekleri rutubetten, böcekten ve aşırı sıcaktan korunaklı sıkıca kapatılmış dolaplarda saklanacak. Her örneğin bilimsel adının, yerel adının, toplanma/ekim zamanının, yerinin, kullanım alanının ve faydalarının yazıldığı bir kimlik etiketi olacak.

Etnobotanik eğitimi

Genel etnobotanik, alanda halk tarafından yaygın olarak kullanılan bitkiler ve önemleri ile ilgili bilgileri içeren etnobotanik eğitim kitapçığı hazırlanacak. 3 pilot okulda etnobotanik eğitim çalıştayları düzenlenecek. Etnobotaniyle ilgili sunumlar yapılacak ve alanda kullanılan yaygın bitkiler sergilenecek. Halk herbaryumuna ve Batum Botanik Bahçesi’ne geziler düzenlenecek.

Proje ekibi ve diğer bağlantılar

Ceren Kazancı: Kimyacıyım. İlaç biyoteknolojisi üzerine yüksek lisans derecem var. Mart ayında, Tiflisteki Ilia üniversitesi ekoloji bölümünde Marine Mosulishvili danışmanlığında etnobotanik üzerine doktora çalışmama başlamak istiyorum. Doktora çalışmamda Türkiyenin Kuzeydoğusunda ve Gürcistanın güneybatısındaki bölgelerde etnobotanik çalışması yürütmek istiyorum. Laz olduğum ve bir çok akrabam bu coğrafyada yaşadığı için bu bölgede böyle bir çalışma yapacak olmak beni heyecanlandırıyor. Kültürümü daha derinden keşfetmek istiyorum ve kültürümün yaşadığı bu coğrafyanın korunması ve kültürümün devamlılığı için katkı sağlamak istiyorum. Bu proje hem doktora çalışmam için gerekli olan etnobotanik veritabanını oluşturmamda  bana yardımcı olacak hemde biyokültürel çeşitlilik koruma çalışmaları konusunda deneyimlerimi zenginleştirecek. Bu projenin koordinasyonunda görev alacağım. Genel olarak bitki arazi çalışmalarını ve yerel halkla görüşmeleri gerçekleştireceğim. Etnobotanik veritabanı oluşturmada ve çalıştayların düzelenmesinde yer alacağım.Bunun dışında elde edilen verilerle proje sonunda bilimsel makale yazacağım.

Soner Oruç: Biyolog, özelde ise ornitolog. Türkiye ve Gürcistandaki çeşitli biyoçeşitlilik ve  koruma projelerinde yer aldı. (Doğa Araştırmaları Derneği, ODTU Biyoçeşitlilik ve Koruma Labı, Doğa Koruma Merkezi, Kuzeydoğa Derneği, , Batum yırtıcı sayımı ekibi ile…). Bu projede iletişim, medya ve  web tasarımı alanında çalışacak ayrıca arazi çalışmalarına ve yerel halkla görüşmelerde yardımcı olacak.

Prof. Dr. Marine Mosulishvili: Ilia state üniversitesinde botanikçi. Araştırma alanları bitki taksonomisi, sistematik,bitki çeşitliliği ve tarımsal biyoçeşitlilik.

Prof. Dr. Narthela Varshanidze: Batum Shota Rustaveli Üniversitesinde botanikçi. Acara bölgesinin tıbbi bitkileri üzerine çalışmaları var.

Bu 2 uzman bitkilerin tanımlanmasında yardımcı olacaklar ayrıca bazı arazi çalışmalarına ve yerel halkla görüşmelere katılacaklar.

Ayrıca bu bölgede araştırma deneyimleri olan Batum Botanik Bahçesiyle iletişime geçik. Proje boyunca bize destek verecekler. Projeye başlarken Acara yerel yönetimiyle de görüşmelerimiz olacak.

Bütçe

 

 

İhtiyaçlar

Miktar

 USD=$

 

 

Notlar

Araç kirası 2233 50 (gün) x 80 = 4000 GEL=2233 USD
Yakıt 698 50 (gün) x 25 = 1250 GEL = 698 USD
Konaklama & yiyecek 2233 50 (gün) x 80 (2 kişi) =4000 GEL =  2233  USD
Ulaşım 670 15 (gün) x 80 (2 kişi) = 1200 GEL = 670 USD(Tiflis-Batum-Tiflis)
Danışmanlar (Botanikçi) 780 1400 GEL = 780 USD
Kitapçıklar 837 1000 x 1,5 (1 kitapçık) = 1500 GEL = 837 USD
Fotoğraf makinesi+kartı 245 Bitki fotoğraflamak ve video röportaj için
Ses kayıt cihazı 80 Röportajlar için
Bitki presleri + kurutucu/havalandırıcı 200 Herbaryum bitkilerini oluşturmak için
GPS 223 Arazi çalışmalarının yer kaydı için
Projeksiyon aleti 100 Köylerde ve okulda sunum için
TOPLAM 8303

Referanslar

Prof.Dr.Marine Mosulishvili:

llia State University Institute of Ecology , Curator in Georgian National Museum,

5 Cholokashvili Ave.,Tbilisi 0162  GEORGIA

 İletişim: marine_mosulishvili@iliauni.edu.ge

 

Dr.Zurab Manvelidze 

 Department Head of Batumi Botanical Garden

Mtsvane Kontskhi Batumi 6411  GEORGIA

 İletişim: zurab58@yahoo.com

 

 

 

Reklamlar